Współczesna Algieria jest dobrym przykładem tego, jak skomplikowana potrafi być tożsamość narodowa...

Algieria należy do Ligi Państw Arabskich, język arabski jest jednym z jej języków urzędowych, arabskość stanowi ważny element oficjalnej tożsamości państwa i większa część Algierczyków identyfikuje się jako Arabowie. Ale jeśli na tym zakończę odpowiedź, pominę znaczną część historii i kulturowej różnorodności tego kraju.

Algieria jest bowiem również krajem o amazighskim dziedzictwie. Amazigh są rdzennymi ludami Afryki Północnej, których historia na tych terenach sięga czasów sprzed arabskich podbojów. Mimo że od rozpoczęcia arabizacji minęło około 1300 lat, dziedzictwo amazighskie nie zniknęło, a jego wpływ na współczesną Algierię jest nadal widoczny.

W ogóle tożsamość kształtowała się przez tysiące lat pod wpływem różnych społeczności, języków, religii i wydarzeń historycznych. Żeby lepiej zrozumieć współczesną Algierię, warto cofnąć się do czasów sprzed arabskich podbojów Afryki Północnej.

Ludność Amazigh zamieszkiwała ten region na długo przed pojawieniem się Arabów. Na obszarze dzisiejszej Algierii rozwijały się między innymi starożytne społeczności i królestwa numidyjskie. Dziedzictwo Amazigh jest nadal obecne w językach, tradycjach, muzyce, sztuce i tożsamości mieszkańców. Nie jest to jednak jedna jednolita grupa. Do społeczności Amazigh w Algierii należą między innymi Kabylowie, Chaoui, Chenoua, Mozabici oraz Tuaregowie. Istnieją również mniejsze społeczności amazighskie, między innymi w rejonach Tlemcen i Béchar. Poszczególne grupy mają własne odmiany języka, tradycje i doświadczenia historyczne.

Arabskie podboje Afryki Północnej rozpoczęły się w VII wieku, ale arabizacja nie była jednorazowym wydarzeniem. Był to długotrwały i złożony proces, który obejmował rozprzestrzenianie się języka arabskiego, kultury arabskiej i islamu. Z biegiem stuleci arabski stał się językiem dużej części mieszkańców regionu, a islam zdominował życie religijne. Nie oznaczało to jednak, że wcześniejsze kultury i tożsamości po prostu zniknęły.

Niektórzy Algierczycy przede wszystkim identyfikują się jako Arabowie, inni podkreślają swoje amazighskie pochodzenie i dziedzictwo, a jeszcze inni łączą obie te tożsamości.

Nie oznacza to, że kwestia tożsamości jest w Algierii pozbawiona napięć. Przeciwnie, przez dziesięciolecia była przedmiotem sporów społecznych i politycznych. Po uzyskaniu niepodległości w 1962 roku państwo promowało przede wszystkim tożsamość arabską i muzułmańską. Arabizacja, czyli przywracanie językowi arabskiemu centralnego miejsca po francuskiej kolonizacji, miała być częścią odzyskiwania suwerenności i odrzucania dziedzictwa kolonialnego. Jednocześnie polityka ta marginalizowała język ludności Amazigh i ich obecność w oficjalnej politycznej wizji narodu.

Dla społeczności Amazigh nie była to jedynie dyskusja o języku używanym w szkole czy urzędzie. Chodziło również o uznanie własnej historii, kultury i miejsca w społeczeństwie. Ruchy amazighskie przez lata domagały się uznania swoich praw językowych i kulturowych. W 2002 roku tamazight uzyskał status języka narodowego, a w 2016 roku został uznany za język narodowy i urzędowy. Były to ważne zmiany, choć samo formalne uznanie nie rozwiązało wszystkich problemów związanych z nauczaniem, używaniem i rozwojem tego języka.

Co istotne, również badacze zajmujący się historią Afryki Północnej zwracają uwagę, że podział na Arabów i Amazigh nie zawsze oddaje złożoność współczesnych społeczeństw. Kształtują je historia, język, edukacja, polityka i sposób, w jaki ludzie sami siebie definiują.

Na tym jednak historia wpływów w Algierii się nie kończy. Przez kilka stuleci region znajdował się pod panowaniem osmańskim, co pozostawiło ślady między innymi w architekturze, kulturze miast i niektórych elementach życia społecznego. Potem panowanie andaluzyjskie i hiszpańskie. Następnie, w 1830 roku, rozpoczęła się francuska inwazja i kolonizacja, która trwała aż do uzyskania niepodległości w 1962 roku. Francuskie panowanie głęboko wpłynęło na administrację, edukację, urbanistykę i język. Francuski do dziś odgrywa istotną rolę w części życia codziennego, choć jego znaczenie różni się w zależności od regionu, pokolenia i środowiska. Nie można jednak mówić o tym ,,dziedzictwie" bez uwzględnienia przemocy kolonialnej, wywłaszczeń, nierówności i prób podporządkowania miejscowej ludności.

Nie można też zapominać o wielowiekowej obecności Żydów w Algierii. Społeczności żydowskie żyły tu już w starożytności, a po wypędzeniu Żydów z Hiszpanii w 1492 roku do Algierii przybyły kolejne grupy sefardyjskie, które osiedlały się m.in. w Oranie, Tlemcen, Algierze czy Konstantynie. Przez stulecia były one częścią lokalnego społeczeństwa i współtworzyły jego kulturę, język, kuchnię i życie miejskie. Ich historia również została mocno naznaczona francuskim kolonializmem, m.in. przez dekret Crémieux z 1870 roku, który nadał większości Żydów algierskich francuskie obywatelstwo. Po uzyskaniu przez Algierię niepodległości w 1962 roku zdecydowana większość tej społeczności opuściła kraj. Dziś jej dziedzictwo jest kolejną, często pomijaną warstwą złożonej historii Algierii.

Nie wszystkie te wpływy o których napisałam miały taki sam charakter. Niektóre były związane z migracjami i przemianami kulturowymi, inne z podbojami, dominacją polityczną lub kolonialną przemocą.

Współczesna konstytucja Algierii uznaje islam, ,,arabskość" i ,,amazighskość" za podstawowe elementy tożsamości narodowej. To sygnał, że oficjalna definicja algierskości nie ogranicza się wyłącznie do jednego wymiaru, chociaż w praktyce wciąż istnieją spory o to, jak poszczególne elementy tej tożsamości są uznawane i pielęgnowane.

Na koniec jeszcze o tym, że warto oddzielić pochodzenie od współczesnej identyfikacji. Nie ma wiarygodnych statystyk obejmujących całą populację Algierii, które określałyby, jaki procent mieszkańców ma przodków Amazigh, a jaki przodków z Półwyspu Arabskiego. Badania genetyczne analizują historię i skład genetyczny wybranych populacji, ale nie dają prostego podziału wszystkich Algierczyków na dwie kategorie. Spotykane w internecie szacunki mówiące o 15%, 20–30% czy około 1/3 dotyczą przede wszystkim osób identyfikujących się jako Amazigh lub posługujących się językami tamazight, a nie wszystkich osób posiadających amazighskie pochodzenie. Część dzisiejszych arabojęzycznych Algierczyków może mieć amazighskich przodków, mimo że obecnie identyfikuje się jako Arabowie. Nie ma wiarygodnych danych pozwalających stwierdzić, że określony procent, na przykład 60%, 70%, 80% czy 90% Algierczyków, ma amazighskich przodków. Badania genetyczne pokazują, że populacje arabskie i amazighskie w Afryce Północnej nie tworzą dwóch całkowicie odrębnych grup genetycznych. Przez tysiące lat zachodziły migracje i mieszanie się populacji, dlatego nie da się uczciwie podzielić mieszkańców Algierii na dwie rozłączne kategorie: „Arabów” i „Amazigh”. Tożsamość etniczna, język i pochodzenie genetyczne są ze sobą powiązane, ale nie oznaczają tego samego.

Historia Algierii jest więc znacznie bardziej złożona niż proste przekazy medialne czy oficjalne narracje państwowe, a zrozumienie tego wymaga spojrzenia na różne warstwy przeszłości oraz na to, jak sami Algierczycy interpretują swoje dziedzictwo.

Grafika:Geo polhist

Za Algieria Bez Filtra