17 września minęło pięć lat od śmierci Abdelaziza Butefliki, który rządził Algierią przez 20 lat. To wystarczająco długo, żeby prezydent przestał być tylko politykiem, a zaczął być kojarzony z całym systemem który mocno krytykowali Algierczycy.

Przed prezydenturą był przede wszystkim człowiekiem algierskiej rewolucji i aparatu FLN. W wieku 19 lat dołączył do walki z Francją, po uzyskaniu niepodległości bardzo szybko został ministrem, a od 1963 r. przez wiele lat był ministrem spraw zagranicznych. Reprezentował wówczas mocno antykolonialny, antyimperialistyczny i państwowo-socjalistyczny kurs Algierii. Należał do obozu, który stawiał na silne państwo oraz gospodarkę kontrolowaną przez państwo.

To za jego rządów Algieria zaczęła wychodzić z traumy „czarnej dekady”. Można pamiętać, jak ogromną wartością po latach przemocy był powrót bezpieczeństwa i możliwość normalnego życia i można jednocześnie pytać, jaką cenę zapłacono za ten pokój...

Jego kontrowersyjna polityka pojednania narodowego, o której już pisałam w jednym z postów pomogła wygasić przemoc, ale opierała się również na amnestiach dla osób należących do grup zbrojnych i rozwiązaniach, które bardzo ograniczyły możliwość rozliczenia zbrodni popełnionych podczas wojny domowej. Dla części algierskich rodzin „pojednanie narodowe” oznaczało odzyskanie normalnego życia, a dla innych zamknięcie drzwi do odpowiedzi na pytanie co stało się z ich bliskimi.

Amnesty International wielokrotnie wskazywała, że przyjęte rozwiązania utrwaliły bezkarność zarówno sprawców zbrodni po stronie grup zbrojnych, jak i funkcjonariuszy państwowych oraz milicji. Tysiące rodzin osób zaginionych nadal nie otrzymały odpowiedzi, co stało się z ich bliskimi. Ustawa z 2006 roku dodatkowo ogranicza publiczne mówienie o odpowiedzialności za wydarzenia z lat 90.

Potem były pieniądze z ropy i gazu. Mieszkania. Drogi. Szkoły. Lotniska. Infrastruktura. Ogromne programy inwestycyjne. To również jest część spuścizny Butefliki.

Ale bogactwo surowcowe nie rozwiązało problemu uzależnienia gospodarki od węglowodorów. Wręcz przeciwnie- ropa i gaz nadal pozostawały fundamentem finansów państwa. Kiedy ceny ropy spadły po 2014 roku, zaczęły wychodzić na jaw ograniczenia tego modelu.

Równocześnie przez lata narastało przekonanie, że państwo jest systemem zależności między polityką, biznesem i pieniędzmi. Korupcja i klientelizm nie były już dla wielu Algierczyków pojedynczymi aferami, ale elementem całego sposobu funkcjonowania państwa przez 20 lat- system, w którym władza, biznes, pieniądze i polityczne wpływy przez lata tworzyły bardzo ciasną sieć zależności. Państwowe pieniądze, kontrakty i dostęp do wpływów były związane z politycznymi i biznesowymi elitami. Późniejsze śledztwa i procesy dotyczące korupcji objęły ludzi z samego centrum tego systemu. Zresztą po upadku Butefliki w 2019 roku do więzień trafili ludzie z samego centrum jego systemu czyli politycy, biznesmeni i osoby z jego najbliższego otoczenia. ,,Elity", które przez lata funkcjonowały bardzo blisko władzy.

No więc jak doszło do tego głośnego upadku Boutefliki?

Po udarze w 2013 r. Buteflika niemal całkowicie zniknął z życia publicznego, występował na wózku, miał ogromne problemy z mówieniem, a jego ostatnie duże przemówienie publiczne odbyło się w 2012 r. Mimo tego w 2019 r. jego otoczenie próbowało przedstawić go jako kandydata na piątą kadencję. Niemal niewidoczny, ciężko chory 82 letni prezydent wożony na wózku i jednocześnie kandydat na kolejne pięć lat...

Algierczycy masowo wyszli na ulice. Dla wielu ludzi nie chodziło już tylko o starego prezydenta, który wiadomo było, że od lat pełni funkcję ,,twarzy" bo prawdziwa władza była w rękach wojska. Chodziło o system i ludzi którzy to tworzyli, którzy przez 20 lat przyzwyczaili się do tego, że społeczeństwo będzie znosić dosłownie wszystko i siedzieć cicho. Protestujący domagali się odejścia całej politycznej elity i rzeczywistej zmiany sposobu sprawowania władzy.

W analizie Carnegie z 2019 r. Lahouari Addi- profesor socjologii i znawca Algierii przedstawiał bardzo ostrą interpretację: jego zdaniem kandydatura na piątą kadencję pokazywała kryzys całego systemu, a protestujący kwestionowali nie tylko Buteflikę, ale również rolę wojska w polityce.

Odejście prezydenta nie oznaczało automatycznie końca tego systemu. Wręcz przeciwnie, po jego rezygnacji Hirak nadal protestował, domagając się bardziej demokratycznej transformacji. Organizacje praw człowieka zwracały uwagę, że odejście Butefliki było dopiero pierwszym krokiem, a nie końcem autorytarnego modelu władzy. Niestety wiele problemów, przeciwko którym protestowano, pozostało nierozwiązanych do dziś.

No i wreszcie wątek Boutefliki i wojska. Otóż wojsko od dawna było jednym z najważniejszych ośrodków władzy w Algierii, ale Buteflika po objęciu prezydentury próbował ograniczyć jego wpływy i w pewnym momencie prowadził z wojskowymi elitami realną walkę o władzę. Z czasem jednak układ sił ponownie zaczął przesuwać się na korzyść armii, a w ostatnich latach, gdy stan zdrowia Butefliki coraz bardziej ograniczał jego funkcjonowanie, jego rzeczywista rola w podejmowaniu decyzji stawała się coraz bardziej niejasna. Ostatecznie to właśnie armia w 2019 roku wymusiła jego odejście.

Co ciekawe, kiedy po jego śmierci w 2021 roku AFP pytała Algierczyków o Buteflikę, odpowiedzi były dokładnie tak sprzeczne, jak sama jego spuścizna. Jedni twierdzili, że nie zrobił dla kraju nic i nie zasługuje na żaden hołd. Inni uważali, że przez tak długie rządy nie potrafił zreformować państwa i utrwalał szkodliwy system. Ale byli i tacy, którzy mówili, że kraj poprawił się, kiedy Buteflika został prezydentem, wskazując właśnie na pojednanie po czarnej dekadzie czy masowe budowanie mieszkań czy dróg oraz to, że za jego rządów wreszcie można było normalnie żyć.

Dla jednych: pokój. Dla innych: bezkarność. Dla jednych: mieszkania, drogi i rozwój. Dla innych: korupcja i klientelizm. Dla jednych: stabilność. Dla innych: 20 lat zastoju.

Myślę, że można uznać, że Buteflika odegrał ważną rolę w wyprowadzeniu Algierii z traumy wojny domowej, a jednocześnie krytykować sposób, w jaki jego system traktował pamięć o tej wojnie, odpowiedzialność za zbrodnie, korupcję i przekazywanie władzy. Można docenić poprawę bezpieczeństwa i ogromne inwestycje, a jednocześnie uważać, że państwo zostało zbyt długo zamrożone w układzie, który nie potrafił stworzyć wiarygodnej drogi sukcesji.

Algieria Bez Filtra